ભારતમાં ગ્રીન એનર્જીની ગતિ તેજ, નાણાકીય વર્ષ 2026માં રિન્યુએબલ એનર્જી ઉત્પાદનમાં 20%નો વધારો

Green Energy Sector: ભારતના ઉર્જા ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન જોવા મળી રહ્યું છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં દેશમાં નવીનીકરણીય ઉર્જા ઉત્પાદનમાં 20 ટકાનો મજબૂત વધારો નોંધાયો છે, જ્યારે કોલસા અને લિગ્નાઇટ આધારિત સ્ત્રોતોમાંથી વીજળી ઉત્પાદનમાં પાછલા વર્ષની તુલનામાં 4.3 ટકાનો ઘટાડો થયો છે. આ માહિતી એનર્જી, એન્વાયરમેન્ટ અને વોટર કે ગ્રીન ફાઇનાન્સ સેન્ટર (CEEW-GFC) દ્વારા પ્રકાશિત 'માર્કેટ હેન્ડબુક' ના નવા વાર્ષિક સંસ્કરણમાં જાહેર કરવામાં આવી છે. હેન્ડબુક અનુસાર, ભારતે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં ચોખ્ખી વીજળી ઉત્પાદન ક્ષમતામાં રેકોર્ડ 57.5 ગીગાવોટ (GW) ઉમેર્યો છે. જે નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં ઉમેરાયેલા 33.2 GW કરતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે. નવીનીકરણીય ઉર્જા સ્ત્રોતો (મોટા હાઇડ્રો પ્રોજેક્ટ્સ સહિત) આ નવી ઉમેરાયેલી ઉત્પાદન ક્ષમતામાં આશરે 54.6 GW (અથવા લગભગ 95 ટકા) હિસ્સો ધરાવે છે. નવીનીકરણીય ઉર્જા વૃદ્ધિમાં અગ્રણી ઉછાળો સૌર ઉર્જા (ગ્રીડ-સ્કેલ અને છત સ્થાપનો બંનેનો સમાવેશ કરે છે) દ્વારા થયો હતો, જેમાં 44.6 GW ક્ષમતાનો ઉમેરો થયો હતો. ત્યારબાદ પવન ઉર્જાનો સમાવેશ થયો, જેમાં 6.1 GW નો વધારો જોવા મળ્યો. ભારતની કુલ સ્થાપિત વીજળી ક્ષમતા હવે આશરે 533 GW સુધી પહોંચી ગઈ છે, જેમાં નવીનીકરણીય ઉર્જા સ્ત્રોતો (મોટા હાઇડ્રો પ્રોજેક્ટ્સ સહિત) કુલના લગભગ 52 ટકા યોગદાન આપે છે. CEEW-GFC હેન્ડબુક ભારતના પાવર અને ગ્રીન ફાઇનાન્સ ક્ષેત્રોમાં મુખ્ય વિકાસ તેમજ ચાલુ ઉર્જા સંક્રમણમાં તેમની ભૂમિકાનું નિરીક્ષણ કરે છે. નિર્માણ હેઠળ નવીનીકરણીય ઉર્જા પ્રોજેક્ટ્સ CEEW-GFC હેન્ડબુક અનુસાર, માર્ચ 2026 સુધીમાં ભારતમાં હાલમાં આશરે 151 GW નવીનીકરણીય ઉર્જા ક્ષમતા (મોટા હાઇડ્રો પ્રોજેક્ટ્સ સહિત, પરંતુ છત સૌર સિવાય) બાંધકામ હેઠળ છે. ખાસ કરીને સૌર, પવન, હાઇબ્રિડ અને મોટા હાઇડ્રો પ્રોજેક્ટ્સ અનુક્રમે 90 GW, 29 GW, 19 GW અને 13 GW ક્ષમતાનું યોગદાન આપવાની અપેક્ષા છે.  ટેન્ડર જાહેરાતોના સંદર્ભમાં રિન્યુએબલ એનર્જી ઇમ્પ્લીમેન્ટિંગ એજન્સીઓ (REIAs) એ કુલ 10.4 GW ના ટેન્ડર જારી કર્યા છે. દરમિયાન REIAs અને રાજ્ય એજન્સીઓ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી હરાજી દ્વારા કુલ 14.25 GW ની ક્ષમતા ફાળવવામાં આવી છે. નોંધનીય છે કે, 'નવીન ફોર્મેટ' જેમ કે ફર્મ અને ડિસ્પેચેબલ રિન્યુએબલ એનર્જી, સોલાર-પ્લસ-સ્ટોરેજ અને હાઇબ્રિડ સિસ્ટમ્સ - કુલ હરાજી ક્ષમતાના 76 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. દેશના ખાતર ભંડારની શું સ્થિતિ છે? આપણે કેટલી આયાત કરીએ છીએ? જાણો શા માટે PM મોદીએ રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ ઘટાડવાની સલાહ આપી માર્કેટ હેન્ડબુક નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ને ઊર્જા સંગ્રહ માટે એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક તરીકે ઓળખે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન 37 સ્ટોરેજ ટેન્ડરોની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. જેમાંથી 31 ખાસ કરીને 'બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ' (BESS) માટે હતા. આ ભારતના સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણમાં સ્ટોરેજની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા પર ભાર મૂકે છે. આંધ્રપ્રદેશના APTRANSCO દ્વારા જારી કરાયેલા ટેન્ડરમાં બે કલાકની 'બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ' માટે પ્રતિ યુનિટ ₹1.23 નો રેકોર્ડ-નીચો ટેરિફ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો હતો. જે પાછલા નાણાકીય વર્ષ (2024-25) માં નિર્ધારિત બેન્ચમાર્ક કરતા 33 ટકા ઓછો છે. ડિસ્કોમ્સના નાણાકીય સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો હેન્ડબુક ભારતની વીજળી વિતરણ કંપનીઓ (ડિસ્કોમ્સ) ના નાણાકીય સ્વાસ્થ્યમાં જોવા મળેલા નોંધપાત્ર સુધારા પર પણ પ્રકાશ પાડે છે. 'લેટ પેમેન્ટ સરચાર્જ' (LPS) નિયમોની સફળતાથી પ્રેરિત, વીજ ઉત્પાદન કંપનીઓને લેણાની બાકી રકમ જે જાન્યુઆરી 2024 માં ₹49,451 કરોડ હતી. ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં ઘટીને માત્ર ₹4,109 કરોડ થઈ ગઈ છે. વધુમાં આજ સુધી દેશભરમાં આશરે 65 મિલિયન (6.5 કરોડ) સ્માર્ટ મીટર સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે.