El Nino History: દુનિયાનું હવામાન બદલી દેનાર 'અલ નીનો' શું છે? ભારત સાથે છે ખાસ કનેક્શન! જાણો 100 વર્ષ જૂનો રોચક ઈતિહાસ

જ્યારે પણ ભારતમાં ચોમાસું મોડું પડે અથવા દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિ સર્જાય, ત્યારે મીડિયામાં એક શબ્દ બહુ ગાજતો સાંભળવા મળે છે અને તે છે 'અલ નીનો' (El Nino). પ્રશાંત (પેસિફિક) મહાસાગરમાં દરિયાઈ તાપમાન વધવાની આ વૈશ્વિક ઘટના આખી દુનિયાના હવામાનને બદલવાની શક્તિ ધરાવે છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે સમગ્ર પૃથ્વીના વાતાવરણને પ્રભાવિત કરતી આ આંતરરાષ્ટ્રીય ઘટનાનો ભેદ સૌથી પહેલાં ભારતમાં ઉકેલાયો હતો? હા, આ વાત બિલકુલ સાચી છે. આજે જે દરિયાઈ અને વાતાવરણીય ચક્રને આપણે ENSO (El Nino Southern Oscillation) તરીકે ઓળખીએ છીએ, તેના વાયુમંડળીય ભાગની શોધ આજથી આશરે 100 વર્ષ પહેલાં 1920ના દાયકામાં ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) દ્વારા કરવામાં આવી હતી. સર ગિલ્બર્ટ વોકર: ભારતીય ચોમાસાની આગાહી શોધતા મળી 'મહાશોધ' આ શોધ પાછળ બ્રિટિશ ગણિતશાસ્ત્રી સર ગિલ્બર્ટ વોકર (Sir Gilbert Walker) નો બહુ મોટો હાથ હતો. તેઓ 1904 થી 1924 સુધી પૂરા 21 વર્ષ ભારત સરકારના હવામાન વિભાગ (IMD) ના વડા (ડાયરેક્ટર જનરલ ઓફ ઓબ્ઝર્વેટરીઝ) તરીકે સેવા આપી રહ્યા હતા. તે સમયે ભારતનું ચોમાસું બહુ અનિશ્ચિત હતું. વોકરને સમજાયું કે ભારતીય ચોમાસું કોઈ એકલદોકલ ઘટના નથી, પરંતુ તેની પાછળ દુનિયાના અન્ય ભાગોનું વાતાવરણ જવાબદાર છે. તેમણે જૂના આંકડાઓનો બારીકાઈથી અભ્યાસ શરૂ કર્યો અને તેમને અલ નીનોના રુપમાં મોટું સત્ય જાણવા મળ્યું.  પેસિફિક મહાસાગરના પૂર્વ અને પશ્ચિમ છેડા વચ્ચે હવાનું દબાણ એક સી સો (ચીંચવો અથવા ઊંચક-નીચક થતા પાટિયા) ની જેમ બદલાય છે. જ્યારે એક છેડે હવાનું દબાણ બહુ વધારે હોય, ત્યારે બીજા છેડે તે બહુ ઓછું થઈ જાય છે. સર ગિલ્બર્ટ વોકરે આ ઘટનાને 'સધર્ન ઓસિલેશન' (Southern Oscillation - SO) એટલે કે દક્ષિણનું આંદોલન નામ આપ્યું. આ એ જ કડી હતી જે આગળ જતાં 'અલ નીનો' સાથે જોડાઈ. અડધી સદી પછી ભારતની શોધ દુનિયાએ સ્વીકારી! પેરૂ અને એક્વાડોર જેવા દક્ષિણ અમેરિકાના દેશોના માછીમારો સદીઓથી જાણતા હતા કે દરિયાનું પાણી સમયાંતરે ગરમ થાય છે, જેને તેઓ 'અલ નીનો' કહેતા. પરંતુ, 1960ના દાયકામાં નોર્વેજીયન-અમેરિકન વિજ્ઞાની જેકોબ બજેર્કનેસે સાબિત કર્યું કે દરિયાઈ ઘટના (અલ નીનો) અને સર ગિલ્બર્ટ વોકરે ભારતમાં શોધેલી વાતાવરણની ઘટના (સધર્ન ઓસિલેશન) એ બંને વાસ્તવમાં એક જ સિક્કાની બે બાજુ છે. તેને આજે સંયુક્ત રીતે ENSO કહેવામાં આવે છે. અલ નીનો (El Nino) અને લા નીના (La Nina) વચ્ચેનો તફાવત અલ નીનો: પેસિફિક મહાસાગર સામાન્ય કરતાં વધુ ગરમ થાય છે. સમગ્ર પૃથ્વી પર ગરમી વધે છે. વરસાદ ઘટે છે, દુષ્કાળની શક્યતા વધે છે. લા નીના: પેસિફિક મહાસાગર સામાન્ય કરતાં વધુ ઠંડો થાય છે. પૃથ્વી પર તાપમાન થોડું ઘટે છે. ભરપૂર અને સારો વરસાદ લાવે છે.   અલ નીનો અને લા નીના બંનેની ચોમાસા પર વિપરીત અસર થાય છે. Photograph: (AI Generated)   જ્યારે IMD એ આગાહી કરવાનું જ બંધ કરી દીધું હતું! સર ગિલ્બર્ટ વોકરની આ શોધ પછી પણ ભારતીય ચોમાસાની સચોટ ભવિષ્યવાણી કરવી લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું કામ હતું, કારણ કે ચોમાસું અત્યંત જટિલ પ્રક્રિયા છે. ગૂગલના સર્ચ ડેટા અને ઇતિહાસના પાનાઓ તપાસીએ તો એક આઘાતજનક તથ્ય સામે આવે છે કે, સચોટ મોડલ ન હોવાને કારણે IMD એ 1932 થી 1988 એટલે કે 56 વર્ષ સુધી સમગ્ર દેશ માટે ચોમાસાની સત્તાવાર આગાહી કરવાનું જ બંધ કરી દીધું હતું! તે સમયે માત્ર વાયવ્ય (નોર્થ-વેસ્ટ) ભારત અને દક્ષિણ દ્વીપકલ્પ માટે જ અંદાજો અપાતા હતા, અને તે પણ આજના જેવા આંકડામાં (Percentage) નહોતા હોતા. ત્યારે હવામાન વિભાગ "સામાન્ય કરતાં સહેજ વધુ" કે "સામાન્યથી સહેજ ઓછો" એવા અસ્પષ્ટ શબ્દો વાપરતું હતું. છેક વર્ષ 1988 માં ભારતે ફરીથી આખા દેશ માટે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી આંકડાકીય આગાહીઓ શરૂ કરી. તમારા માટે જાણવા જેવા ખાસ FAQs શું અલ નીનો આવે એટલે ભારતમાં હંમેશા દુષ્કાળ જ પડે? ના, એવું જરૂરી નથી. અલ નીનો વરસાદને ચોક્કસપણે ઓછો કરે છે અથવા વિલંબિત કરે છે, પરંતુ હિન્દ મહાસાગરના પોતાના પ્રવાહો (જેને ઇન્ડિયન ઓશન ડાયપોલ કહે છે) જો મજબૂત હોય, તો અલ નીનો હોવા છતાં ભારતને સારો વરસાદ મળી શકે છે. અત્યારે હવામાન વિભાગની આગાહીઓ આટલી સચોટ કેમ હોય છે? છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે સુપર કોમ્પ્યુટર્સ, સેટેલાઇટ નેટવર્ક અને આધુનિક આગાહી મોડલ્સ પાછળ મોટું રોકાણ કર્યું છે. જો કે, ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે હવે અચાનક આવતી ભારે આફતો (Extreme Weather Events) નો સામનો કરવો એ વૈજ્ઞાનિકો માટે નવો પડકાર છે. આ પણ વાંચો । Science News: હિંદ મહાસાગરમાં 30 લાખ ચોરસ કિમી જેટલો વિશાળ રહસ્યમય ખાડો શોધાયો! આ ઈતિહાસ સાબિત કરે છે કે ભારતનું ભૌગોલિક સ્થાન અને આપણી વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ વૈશ્વિક સ્તરે કેટલી મહત્વપૂર્ણ રહી છે. આજે જ્યારે આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change) આખી દુનિયા માટે ચિંતાનો વિષય છે, ત્યારે સર ગિલ્બર્ટ વોકરના 100 વર્ષ જૂના સંશોધનને પાયો બનાવીને ભારતે વિશ્વને ક્લાઇમેટ મોડલિંગમાં નવી દિશા બતાવી છે. જે કહી જાય છે કે, વિજ્ઞાન માત્ર પશ્ચિમી દેશોની દેન નથી, ભારતીય માટીએ પણ ગ્લોબલ સાયન્સને સમૃદ્ધ બનાવ્યું છે.